K.F. Hein Fonds Monumenten

Sonnenborgh

Utrechtse monumenten zichtbaar, toonbaar en bruikbaar houden. Daar zet het K.F. Hein Fonds Monumenten zich al sinds 1996 voor in. In 2015 werden voor alle panden in de portefeuille onderhoudsplannen opgesteld. Sonnenborgh, één van de oudste monumenten van Utrecht, kon dankzij een financiële bijdrage een noodzakelijke verbouwing uitvoeren.

Bastion onder de Utrechtse sterren

Met ruim twintigduizend bezoekers per jaar zijn het museum en de publiekssterrenwacht Sonnenborgh populaire attracties in Utrecht. Om de positie van het monument als publiekstrekker in de toekomst nog verder te verstevigen, is in 2014 een businessplan opgesteld. Verwezenlijking van dat plan vereiste een extra investering, waar het K.F. Hein Fonds Monumenten een deel van verzorgde. Ook de gemeente, de Vrienden van Sonnenborgh en de Universiteit Utrecht droegen bij.

‘We zijn blij met alle steun’, vertelt Bas Nugteren, directeur van Sonnenborgh. ‘Daarmee kunnen we een mooie stap zetten. Als we meer bezoekers willen, zal het pand aangepakt moeten worden. We staan voor de uitdaging om zeventig procent van onze inkomsten zelf te verdienen. Het merendeel daarvan komt uit de kaartverkoop voor het museum en de zaalverhuur. Dat wordt alleen maar meer. Dat vereist een aantal aanpassingen, bijvoorbeeld op het gebied van klimaatbeheersing, waar bij de vorige renovatie maar beperkt rekening mee is gehouden. Maar ook de entree van het museum is in 2015 aangepakt. Daar waren allemaal kleine kamertjes. Niet heel uitnodigend, en ook in museaal opzicht heel lastig. Het beperkte de omvang van de groepen die we konden ontvangen. Daarom hebben we de muren doorgebroken. Nu is het een open ruimte, en oogt de entree veel gastvrijer. Nu kunnen we bijvoorbeeld ook schoolklassen ontvangen.’

“We staan voor de uitdaging om zeventig procent van onze inkomsten zelf te verdienen.”

sonnenborgh-1 sonnenborgh-2

Bas Nugteren, directeur van Sonnenborgh

Noord-zuidlijn

Tegelijk met de modernisering wil Bas Nugteren terug in de tijd met het gebouw. ‘Bezoekers moeten weer ervaren hoe het hier vroeger uitzag, wat hier gebeurde. Neem de Meridiaanzaal. Die werd in 1853 ingericht om de exacte tijd te bepalen. De meridiaan is de perfecte noord-zuidlijn, en zodra de zon deze lijn passeert is het precies twaalf uur. Maar om dat goed te kunnen zien, moeten de luiken in de zaal vervangen worden door glas. Anders ziet niemand dat de kijkers in de zaal op de zon gericht zijn. Door de installatie van het glas geven we de ruimte haar historische functie terug.’

Namens het K.F. Hein Fonds Monumenten coördineert de Utrechtse Maatschappij tot Stadsherstel N.V. (UMS) het onderhoud aan het monument. ‘Een mooie taak’, vindt Jenny Hofstede, procesbegeleider vanuit UMS. ‘En best spannend. Sonnenborgh is een monument dat volop mee moet draaien in deze moderne tijd. Dat vergt veel onderhoud. Bij het K.F. Hein Fonds hebben ze oog voor goed onderhoud en voor de bescherming van het bijzondere monument. Maar hun tweede doelstelling is om een culturele (of maatschappelijke) instelling te faciliteren. Wij helpen om dat zo goed mogelijk te doen.’ Dat betekent voor Jenny onder meer veel offertes opvragen, overleggen, inspecteren en meedenken.

sonnenborgh-luchtfoto

“Als bastion was dit gebouw in de zestiende eeuw het symbool van de burgerlijke vrijheid.”

Veel overleg

Uitdagingen zijn er genoeg. ‘Sonnenborgh ligt op een overgebleven deel van de stadswal, een hoge en open plek. Dat geeft het weer vrij spel. Regelmatig onderhoud aan de buitenkant is daarom nodig. Bij aanpassingen in het pand moeten alle actuele veiligheidseisen in acht worden genomen. Bovendien moeten we rekening houden met de bewegende onderdelen van de sterrenkijkers, koepels en het zonnehuis, die horen nu eenmaal bij een sterrenwacht. Een goede samenwerking en regelmatig overleg is absoluut nodig om tot een optimaal resultaat te komen.’

Behoud van het unieke monument is belangrijk voor Bas Nugteren, die de schoonheid en de unieke functie graag met zoveel mogelijk mensen wil delen. ‘Monumenten verbinden het verleden met het heden. Als bastion was dit gebouw in de zestiende eeuw het symbool van de burgerlijke vrijheid. Nu is het de grootste publiekssterrenwacht van Europa. Samen met het K.F. Hein Fonds hebben we een gezamenlijk doel: ervoor zorgen dat dit rijksmonument zichtbaar en bruikbaar blijft. Want een monument dat niet gezien en gebruikt wordt, kost alleen maar geld. Daarnaast zorgen we er samen voor dat dit pand zijn functie behoudt die het al anderhalve eeuw heeft: naar de sterren kijken.’

  • Sterrenwacht in 1907
  • Meridiaankijker met Kres - 1907

Sonnenborgh is van oorsprong een militair bastion. Het werd in 1552 aangelegd en vormde een onderdeel van de verdedigingswerken van Utrecht. Vervolgens werd in 1853, door de hoogleraar Buys Ballot, het sterrenkundig en weerkundig instituut gebouwd dat er nu nog staat. In 1854 werd hier het KNMI opgericht. Het KNMI vertrok in 1897 naar De Bilt, maar de sterrenwacht bleef nog een eeuw en verrichtte internationaal vooraanstaand onderzoek. In 2000 kwam Sonnenborgh in handen van het K.F. Hein Fonds Monumenten. Na een ingrijpende restauratie werd het bijzondere monument in gebruik genomen door Museum en Sterrenwacht Sonnenborgh.

Het K.F. Hein Fonds Monumenten
heeft de volgende panden in eigendom:

Locatie aangekocht
Domplein 9/9 bis en 10 1997
Domplein 11 en 12 1999
Sterrenwacht, Zonnenburg 1, 2 en 3 2000
Achter de Dom 14 2000
Erasmuslaan 5 2002
Veeartsenijpad 155, de Paardenkathedraal 2012

Wat gebeurde er verder
in 2015?